Juan Rulfo – DITËN E TËRMETIT

Kjo ka ndodhur në shtator. Jo në shtatorin e këtij viti, në atë të vitit që shkoi. Apo ka ndodhur parvjet, ë Meliton?
– Jo. Vjet.
– Po. Tani më kujtohet mirë. Qe në shtatorin e vitit që shkoi, në njëzet e një shtator. Më dëgjon, Melito, ishte apo nuk ishte njëzet e një shtator ajo ditë gjëmëmadhe?
– Qe pak më përpara. Më duket se qe në datën tetëmbëdhjetë.
– Ke të drejtë. Pikërisht atë ditë unë po shkoja në Tuskakuekso. I pashë shtëpitë që shkoqeshin, sikur të qenkëshin prej sheqeri; jo më, veç t’i shikoje ashtu, me muret rrëzuar, plotësisht, përdhe. Dhe njerëzit, të tmerruar, dilnin nga gërmadhat e, duke bërtitur, vraponin drejt kishës. Por, prisni. Ej, Meliton, më duket se në Tuskakuekso nuk ka asnjë kishë. Ty nuk të kujtohet?
– Nuk ka. Atje ka vetëm ca mure të çarë, ku thoshin se paskësh qenë kisha, këtu e dyqind vjet më parë; ama, askush nuk e mbante mend, nuk e dinte njeri se si kishte qenë, dukej si oborr i braktisur plot me fiq deti.
– Mirë thua. Epo atëherë, kur ndjeva lëkundjet, nuk paskam qenë në Tuskakuekso. Duhet të kem qenë në El Poçote. El Poçote është fermë, apo jo?
– Po. Ama ka një qelë që atje e quajnë kishë, është një çikë më tej nga prona e Alkatrasëve.
– Epo atëherë kot e zgjatim, atje paskam qenë në kohën që ndjeva lëkundjet, dua të them, kur u tund e u epua i tërë dheu, sikur të vlonte nga brenda. Epo, që thoni ju, ca ditë më pas, këtë e mbaj mend mirë se akoma ishim duke ngritur e rregulluar muret, na u sos vetë guvernatori; vinte për të parë dëmet e për të vendosur se ç’ndihmë mund të jepte. Ju të gjithë e dini se në këto raste mjafton të jetë i pranishëm guvernatori, mjafton ta shikojnë njerëzit që ai erdhi, dhe çdo gjë rregullohet vetë. Puna është që të paktën të vijë e të shikojë se ç’ka ndodhur dhe jo të japë urdhra, i mbyllur atje, në zyrën e tij. Duke ardhur ai në vendin e ngjarjes, punët shkojnë vaj dhe njerëzit, edhe sikur t’i kenë zënë shtëpitë nën vete, me ta parë e ma ta njohur, mbeten shumë të kënaqur. Pse nuk është kështu, Meliton?
– Ashtu është, s’e luan as topi.
– Epo kështu, që thoni ju, në shtator të vitit të kaluar, pak pasi ra tërmeti, ra këtu edhe guvernatori, për të parë se si na paskësh trajtuar tërmeti ne. Kishte marrë me vete gjeologë, ekspertë e ku di unë. Ç’pandehët ju, se do vinte vetëm? Ej, Meliton, të kujtohet sa para na kushtoi dreka dhe gjithë harxhet e tjera për guvernatorin?
– Aty te katër mijë peso.
– Dhe gjithë takimi me të qe një ditë, se, me t’u ngrysur, ai iku bashkë me taborin që i vinte pas. Po shyqyr thuaj që ikën, se kushedi sa do të kishim shpenzuar. Megjithatë, ne mbetëm shumë të kënaqur. Njerëzve të shkretë gati t’u këputej zverku duke e zgjatur për të parë guvernatorin, që pastaj të tregonin me qejf se si na e paskësh ngrënë ai gjelin e detit, si na i paskësh rrufitur vezët dhe se si na i paskësh kollofitur njëra pas tjetrës ngastrat e lakrorit të spërkatura me salcë domateje përzier me palta dhe me spec djegës. Që të gjithë atje tek ai i ngulën sytë. Dhe ai, aq i qetë, aq serioz, duke fshirë duart te çorapet e gjata gjer në gju, për të mos bërë pis pecetën tonë, me të cilën vetëm sa u hiqte herë pas here pluhurin mustaqeve. Dhe pastaj, kur rakia e shegës u mori tepelekun lart njerëzve, të gjithë ia shkulën këngës. A të kujtohet, Meliton, ajo kënga që e përsëritnin dhe e përsëritnin si disk i prishur?
– Hëm, qe ajo që thoshte: “Ku di ti ç’heq shpirti im qyqar!”
– Të lumtë, Meliton! Sa mban mend, mor t’u shoftë. Po, ajo ishte vërtet. Dhe guvernatori qeshte; një çast pyeti se ku ishte banja. Pastaj guvernatori erdhi e u ngul përsëri te vendi i tij, u mori erë karafilave që ishin mbi tavolinë. Shikonte ata që këndonin dhe lëvizte kokën sipas ritmit të këngës, duke buzëqeshur shend e verë. Nuk kishte dyshim fare që ndihej i lumtur, sepse edhe populli i tij ishte i lumtur, dhe kjo i dukej sheshit në fytyrë. Dhe kur erdhi koha e fjalimeve, doli njëri nga shoqëruesit e tij me një surrat të gjatë, si surrat kali, që e mbante një çikë të anuar nga e majta. Ai foli. Me siguri e kishte sjellë me vete fjalimin. Foli për Huaresin*, të cilin ne e kishim mu në mes të fshatit, por që vetëm atëherë e morëm vesh që qenkësh busti i Huaresit, sepse asnjë nuk e dinte se kush qenkej ai person që i kishin ngritur monument aty. Ama, kishte shumë nga ne që besonim se mund të ishte Hidalgoja*, Moralesi* apo Venustiano Karransa*, sepse në përvjetorët e secilit prej tyre atje ua bënim nderimet. Dhe ja, u dashkej të vinte ai pispilluqi e të na thoshte se bëhej fjalë për don Benito Huaresin. Dhe dreqi e di sa gjëra të tjera tha! Të kujtohet, Meliton? Ti me atë kujtesë që ke, duhet t’i mbash mend mirë ato që na recitoi ai bukuroshi.
– Më kujtohet shumë mirë, po i kam përsëritur kaq herë sa jam bërë i mërzitshëm.
– Mirë, mirë, mos na i thuaj më. Vetëm më vjen keq se këta zotërinjtë do të humbasin rastin për të dëgjuar gjëra interesante. Epo, më mirë na thuaj ato që tha guvernatori.
«Puna është se, në vend që ajo të qe një vizitë për viktimat dhe për ata që kishin humbur shtëpitë, u kthye në një zdërhallje qejfi. Lëre pastaj kur erdhën në fshat muzikantët nga Tepeku, veç arritën me vonesë, ngaqë të gjithë kamionët qenë ngarkuar me transportin e njerëzve të guvernatorit; kështu që muzikantëve iu desh të vinin më këmbë; ama erdhën. Hynë në fshat duke i rënë fort harpës dhe daulles, duke bërë bababum, bum, bum, me cimbal dhe duke kënduar fort e tërë qejf Zopilote mojado*. Lëre ç’vajti, vetë guvernatori hoqi e liroi kravatën. Dhe kështu gjërat morën udhë. Erdhën damixhanat me raki dhe u shpejtua pjekja e mishit të drerit; megjithëse ju mund të mos e besoni, por ata nuk e kishin marrë vesh, që ishin duke ngrënë mish dreri, që këtu tek ne është me bollëk. Ne qeshnim kur thoshin se sa e mirë qenkësh barbakoa*, apo jo, Meliton? Kur ne këtu nuk e dinim fare se ç’ishte ajo barbakoa. E vërteta është se me t’u vënë përpara një pjatë, ata fët kërkonin tjetrën, dhe kuptohet, ne ishim atje që t’u shërbenim; sepse, siç tha Liborio, mbledhësi i taksave, i cili, ta themi këtu e ta lëmë këtu, gjithnjë ishte shumë cingun: “Le të kushtojë sa të dojë kjo pritje, kjo nuk ka rëndësi fare, prandaj i kemi paratë”; dhe pastaj ti, Meliton, që atëherë ishe president komune dhe që deri atëherë nuk të kisha parë në atë gjendje, the: “Le të derdhet lumë rakia, një vizitë si kjo është nder i madh për ne.” Dhe vërtet, rakia u derdh lumë, plaça në vend, po t’ju gënjej, deri edhe mbulesat e tavolinave u bënë not me raki shege. Dukej sikur ata njerëz nuk paskëshin të ngopur. Unë vura re se guvernatori nuk po lëvizte nga vendi; se nuk zgjaste as dorën, por vetëm hante e pinte çfarë i jepnin; se kopeja e shërbëtorëve bënin çmos për ta pasur tavolinën plot, derisa nuk nxinte më as kriporen, të cilën ai e mbante në dorë dhe, kur nuk i lypsej, e fuste në xhep të këmishës. Dhe unë atëherë fola e i thashë. “A doni kripë, gjeneral?”, e ai qeshi e më tregoi me gisht kriporen që e kishte në xhepin e këmishës, prandaj e vura re.
«E madhja qe kur nisi të flasë. Të gjithëve na u rrëqeth lëkura nga emocionet e mëdha. Ai u ngrit ngadalë, shumë ngadalë, bile e pamë të shtynte karrigen mbrapa me këmbë; të vërë duart mbi tavolinë; të përkulë kokën, sikur donte të bënte përpara dhe pastaj kolla e tij që na bëri të heshtnim të gjithë. Hë, a nuk tha kështu, Meliton?»
«– Bashkëqytetarë! – tha. – Po sjell ndër mend karrierën time politike, se si i rigjallërova e i vura në jetë të gjitha premtimet e mia. Më përpara, në këtë tokë, unë kam ardhur si shok i thjeshtë i një kandidati të Presidencës, si bashkëpunëtor i një njeriu të madh, nderi i të cilit ka qenë gjithmonë i lidhur me fushën e angazhimeve të tij politike dhe që, ç’është e vërteta, veç të tjerash, edhe një zbatim i prerë i parimeve demokratike në lidhjen supreme me popullin, duke unifikuar me thjeshtësinë që ka dhënë sintezën tonë të qartë të idealizmit revolucionar, i cili, si asnjëherë më parë, nuk ka qenë kaq i pasur me arritje dhe siguri.»
– Dhe në këtë kohë shpërthyen duartrokitjet, apo jo Meliton?
– Po, pati shumë duartrokitje. Pastaj guvernatori vazhdoi:
«– Vija ime politike është e njëjtë, të dashur bashkëqytetarë. Kam qenë i kursyer në premtime si kandidat, duke dëshiruar të premtoj vetëm atë që mund të realizoj dhe që ta kristalizoj e ta kthej në përfitim kolektiv dhe jo në preventiv apo ekzekutiv të këtij apo ati grupi bashkëqytetarësh. Sot ne jemi këtu, në këtë rast paradoksal të natyrës, të paparashikuar në programin tim të qeverisë…
«– Tamam ashtu, gjeneral! – bërtiti njëri aty. – I ke rënë pikës. Është ashtu siç thua zotrote.
«– … Në këtë rast, thashë, kur natyra na ka ndëshkuar, prezenca jonë e ndjeshme në qendër të epiqendrës tokësore që ka shkatërruar vatrat që mund të ishin tonat, që janë tonat; u vijmë në ndihmë, jo me dëshirën neroniane që të gëzohemi me fatkeqësinë e tjetrit, më shumë se kaq, të gatshëm me shpejtësi maksimale për të shfrytëzuar bujarisht forcat tona në rindërtimin e vatrave të shkatërruara, vëllazërisht të gatshëm për të ngushëlluar vatrat e prekura nga vdekja. Ky vend, të cilin ka vite që e kam vizituar, atëherë larg çdo ambicieje pushteti, dhe shumë i lumtur, tani i trishtuar e në zi, më dhemb zemra. Po, bashkëqytetarë, vuaj nga plagët e të gjallëve, për pasuritë tuaja të humbura dhe klithmat e dhimbshme të njerëzve për të vdekurit e tyre të pavarrosur poshtë këtyre gërmadhave, ku jemi të pranishëm.»
– Edhe në këtë rast pati duartrokitje, ë Meliton?
– Jo. Në këtë çast u dëgjua përsëri ai bërtitësi i mëparshëm: “Tamam, zoti guvernator! I ke rënë pikës!” Pastaj, një tjetër më këtej tha: “Pushojeni këtë palaço të dehur!”
– Ah, po. Pastaj pati një potere pikërisht nga fundi i tavolinës, por menjëherë u pre, sepse guvernatori zuri të flasë përsëri.
«– Tuskakueksos, insistoj përsëri: më dhëmb zemra për fatkeqësinë tuaj, megjithëse Bernali, i madhi Bernal Diaz del Kastijo do të thoshte: “Njerëzit që vdiqën kishin lindur për të vdekur”, unë, në konceptin tim, nuk e konsideroj ontologjike dhe humane, pra thashë: Më dhemb zemra, me një dhimbje si ajo që shohim të shkaktojë pema e shembur në lulëzimin e saj të parë. Do t’ju ndihmojmë me fuqinë tonë. Forcat që e shpien përpara Shtetin, që nga kolltukët e tyre kërkojnë me të madhe për të ndihmuar të dëmtuarit nga kjo hekatombë e paparashikuar dhe e padëshiruar. Mandati im nuk do të mbarojë pa e plotësuar këtë detyrë. Nga ana tjetër, nuk besoj që vullneti i Zotit të ketë qenë për të shkaktuar këtë dëmtim, për t’ju lënë pa strehë…»
– Dhe aty përfundoi fjalimi i tij. Çfarë tha më pas, nuk e mora vesh, sepse turma që u lëshua në tryezat e të ngrënit, nga mbrapa tij, u bë e madhe dhe qe më se e vështirë të dëgjoje se çfarë po thoshte ai më tej.
– Është shumë e vërtetë, Meliton. Pikërisht ashtu ka ndodhur. Me kaq, jua thashë të gjitha. Pastaj, ai personi zuri të bërtasë përsëri: “Tamam! I ke rënë pikës!”, me ca klithma që dëgjoheshin deri tutje, në rrugë. Dhe kur deshën ta pushonin, nxori pistoletën e, duke e vërtitur mbi kokën, nisi të shtinte drejt tavanit. Dhe njerëzit, me sytë e shqyer, ia mbathën vrapit, me të filluar të shtënat. E u kthyen tavolinat përmbys, që thoni ju, e dëgjohej krakëllima e pjatave dhe e shisheve, me të cilat qëllonin atë trapin me pistoletë, e ato përplaseshin nëpër mure e pastaj bëheshin dërrmile. Ai zabërhani, i bërë tapë, gjeti kohë t’i fuste një karikator tjetër pistoletës e ta zbrazte prapë, ndërkohë që lëkundej sa andej këtej, për t’u bërë bisht shisheve dhe sendeve që fluturonin drejt tij nga të gjitha anët.
«Ta shikonit guvernatorin si rrinte atje në këmbë, shumë serioz e fytyrëngrysur, duke shikuar andej nga bëhej katrahura, thua se donte të vendoste qetësinë vetëm me vështrimin e tij.
«Dreqi e mori vesh se kush u tha muzikantëve të luanin diçka, e vërteta është se ia dhanë menjëherë Himnit Kombëtar, me tërë fuqinë e tyre, sa atij që i frynte trombonit gati po i pëlcisnin bulçitë, aq fort i jepte, ama, vazhdonte e s’kishte të lodhur. Kur, ja, edhe tej në rrugë, plasi sherri. Pa, që thoni ju, erdhën të lajmëronin guvernatorin se atje, më tutje, po thereshin me kosore; dhe ta dini se ashtu qe vërtet, sepse deri aty ku ishte guvernatori dëgjoheshin ulërimat e grave, që thoshin: “Korbat ne! Ndajini se po vriten!” Dhe ja, një klithmë tjetër që thoshte: “Qyqja, ç’më gjeti mua! Më vranë burrin!”
«Ama, guvernatori as që lëvizte fare nga vendi, vazhdonte të qëndronte në këmbë pa… Ej, Meliton, si i thonë asaj fjalës…»
– I paepur.
– Hë, të lumtë, tamam, i paepur. E kështu, me gurgulenë atje jashtë, gjërat brenda dukeshin shumë më të qeta. Ai pisqolla i “i ke rënë pikës” kishte rënë në gjumë, si i vdekur; e kishte mbërthyer një shishe në kokë dhe kishte rënë bum përtokë, me shalët hapur. Atëherë guvernatori e mbërtheu dhe ia hoqi pistoletën rrezikziut, i cili akoma e mbante të shtrënguar në dorë, edhe pse i kishte rënë të fikët. Ia dha pistoletën një tjetri dhe i tha: “Merru ti me këtë njeri dhe merr masa që t’i hiqet autorizimi i mbajtjes së armës.” Dhe ai tjetri iu përgjigj aty për aty. “Si urdhëron, zoti gjeneral.”
«Muzika, nuk e di pse, vazhdoi t’i binte e t’i binte Himnit Kombëtar, derisa ai pispilluqi që kishte folur në fillim fare ngriti krahët e lypi pesë minuta heshtje për viktimat. Ej, Meliton, të kujtohet për ç’viktima kërkoi ai që ne të gjithë të heshtnim?»
– Për viktimat e tërmetit.
– Epo tamam, për ata. Pastaj të gjithë u ulën, rregulluan përsëri tavolinat dhe iu futën rakisë prapë, duke kënduar atë këngën për “orët e zisë”.
«Po, tani më kujtohet mirë se qe njëzet e një shtator, kur ndodhi ajo rrëmuja e madhe, sepse ime shoqe atë ditë lindi Merension, djalin, dhe unë mbërrita në shtëpi natën vonë, i dehur e i bërë rrumbull. Për këtë, ime shoqe nuk më foli për nja dy javë rresht, duke u qarë se e paskësha lënë vetëm në atë rrezik. Dhe kur u pajtuam, më tha se unë nuk e paskësha vënë ujët në zjarr për të thirrur babon, e asaj i ishte dashur t’i bënte vetë të gjitha dhe, me ndihmën e Zotit, ia kishte dalë.»

(Tregim i marrë nga permbledhja “Rrafshina në flakë”)

(Përktheu: Bajram Karabolli)

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published.